دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی استان اصفهان مجله دانشکده پزشکی اصفهان 1027-7595 44 850 2026 03 21 Interventions and Effective Strategies in Managing Fatigue in Patients with Multiple Sclerosis: A Review Study مداخلات و استراتژی‌های مؤثر در مدیریت خستگی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس: یک مطالعه‌ی مروری 124 133 33329 10.48305/jims.v44.i850.0124 FA علیرضا حسن زاده سورشجانی دانشجوی پرستاری، کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد، شهرکرد، ایران 0009-0003-9913-6193 علیرضا سیفی اردلی دانشجوی کارشناسی ارشد پرستاری، کمیته تحقیقات دانشجویی دانشگاه آزاد نجف آباد، نجف آباد، ایران 0009-0007-4301-6300 رضا احمدی ده کهنه دانشجوی پرستاری، کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد، شهرکرد، ایران 0009-0007-6016-8162 امیرحسین آقائی دانشجوی پزشکی، کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران 0009-0001-2450-3468 علیرضا هاشمی شهرکی دانشجوی پرستاری، کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد، شهرکرد، ایران 0009-0002-8359-431X فاطمه علی اکبری دانشیار، گروه پرستاری، کمیته تحقیقات دانشجویی، دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0002-4416-9786 Journal Article 2025 03 09 Background: Fatigue is one of the most disabling and common symptoms in patients with Multiple Sclerosis (MS). In the context of this narrative review, efforts have been directed to establish effective non-pharmacologic, pharmacologic, and nursing intervention in the management of MS fatigue<br>Methods: A comprehensive search across various databases was conducted using customized strategies and keywords for each platform. Articles satisfying the inclusion criteria up to 2024 were included, and 58 appropriate articles were included in this narrative review.<br>Findings: It was found that non-pharmacologic interventions included physiotherapy, regular exercise, psychological counseling, sleep management, and healthy nutrition,. Pharmacologic approaches such as use of stimulants and antidepressants were also found to be effective in minimizing fatigue.<br>Conclusion: Fatigue has been defined legally as decreased capacity to do after effort or mental and is very prevalent among MS patients. Fatigue Severity Scale (FSS), Fatigue Impact Scale (FIS), and Unidimensional Fatigue Impact Scale (U-FIS) are the most frequently used fatigue rating scales. Amantadine, fampridine, aspirin, modafinil, and methylphenidate are usually prescribed by physicians to reduce fatigue in MS patients. The patient needs to be taught by the nurses regarding the potential side effects and needs to be watched carefully. Music therapy, meditation, yoga, sleep hygiene, subsequently followed strictly by diet by it, and depression and stress management are some of the non-pharmacologic measures that also diminish the fatigue. Intervention for fatigue and studies of the effect of nursing intervention on long-term MS patient alleviation of fatigue are definitely the cry of the day. <strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">مقدمه:</span></strong><span dir="RTL" lang="AR-SA"> خستگی، از شایع‌ترین و ناتوان‌کننده‌ترین علائم در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس </span>(Multiple Sclerosis) MS<span dir="RTL" lang="AR-SA"> است. این مطالعه‌ی مروری با هدف شناسایی مداخلات پرستاری، دارویی و غیردارویی مؤثر در مدیریت خستگی بیماران </span>MS<span dir="RTL" lang="AR-SA"> انجام شد</span>.<br><strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">روش‌ها:</span></strong> <span dir="RTL" lang="FA">جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی مختلف با استفاده از استراتژی‌های جستجو و کلیدواژه‌های مناسب هر پایگاه اطلاعاتی، انجام شد. مقالات دارای شرایط ورود به مطالعه، تا سال 1403 (2024) بررسی شده و از بین مقالات، 58 مقاله در این مطالعه‌ی مروری مورد استفاده قرار گرفتند.</span><br><span dir="RTL" lang="FA"><strong><span dir="RTL" lang="FA">یافته‌ها:</span></strong><span dir="RTL" lang="FA"> مداخلات غیر دارویی مانند فیزیوتراپی، تمرینات ورزشی منظم، مشاوره روانشناختی، تنظیم الگوی خواب، رژیم غذایی مناسب، تکنیک‌های مدیریت استرس و آموزش بیماران در خصوص مدیریت انرژی است. مداخلات دارویی از جمله استفاده از محرک‌ها و داروهای ضدافسردگی به‌عنوان راهکارهایی برای کاهش خستگی عنوان شدند.</span></span><br><span dir="RTL" lang="FA"><span dir="RTL" lang="FA"><strong><span dir="RTL" lang="FA">نتیجه‌گیری:</span> </strong><span dir="RTL" lang="FA">خستگی به عنوان کاهش ظرفیت برای انجام فعالیت پس از یک دوره کار ذهنی یا بدنی تعریف شده و در بیماران مبتلا به </span>MS<span dir="RTL" lang="FA"> کاملاً مشهود است. از مهم‌ترین ابزار هایی که برای تعیین میزان خستگی استفاده می شوند میتوان به مقیاس شدت خستگی (</span>Fatigue Severity Scal<span dir="RTL" lang="FA">) </span>FSS<span dir="RTL" lang="FA">، مقیاس تأثیر خستگی (</span>Fatigue Impact Scale<span dir="RTL" lang="FA">) </span>FIS<span dir="RTL"> <span lang="FA">و مقیاس تأثیر خستگی یک‌بعدی (</span></span>U-FIS<span dir="RTL" lang="FA">) اشاره کرد. پزشکان از داروهایی مانند: آمانتادین، فامپریدین، آسپرین، مدافینیل و متیل‌فنیدات برای کنترل خستگی بیماران مبتلا به </span>MS<span dir="RTL" lang="FA"> استفاده می کنند. پرستاران باید در مورد عوارض این داروها آموزش های کافی را به بیماران ارائه کرده و علائم این عوارض را به دقت بررسی کنند. روش‌های غیردارویی مانند موسیقی‌درمانی، مدیتیشن، یوگا، تنظیم الگوی خواب، رعایت رژیم غذایی، کاهش افسردگی و استرس، می‌توانند منجر به کاهش خستگی شوند. نیاز به ایجاد ابزارهای جدید برای ارزیابی خستگی و همچنین مطالعات جامع‌تر در خصوص تأثیرات طولانی‌مدت مداخلات پرستاری بر کاهش خستگی این بیماران ملموس است.</span></span></span><br>  https://jims.mui.ac.ir/article_33329_4a59a8ea539613e156495fe26f8e64cd.pdf